Kogut w herbach miejskich i gminnych w europie

Już w starożytnej Grecji, a potem w Rzymie, kogut był symbolem odwagi, śmiałości i waleczności, a ze względu na jego duży temperament seksualny uważano go także za symbol płodności. Dużą wrażliwość koguta na światło sprawiła, że uznano go za symbol światła, a ponieważ obwieszczał wschód słońca poświęcono go Apollinowi, greckiemu i rzymskiemu bogu światła i słońca. Doceniano też czujność koguta i wierzono, że jego pierwsze pianie o świcie płoszy demony nocy. Również dla chrześcijan kogut jest symbolem czujności. Zapowiada przyjście Chrystusa, a jego pianie zwiastujące dzień porównuje się do głosu Chrystusa budzącego dusze.  Święty Ambroży widział w Chrystusie mistycznego koguta (Gallus Mysticus), przezwyciężającego ciemności i złe duchy. Głosił też, że kogut budzi śpiących, zachęca strapionych, przywraca nadzieję i wiarę wątpiącym, pobudza do modlitwy i odstrasza złoczyńców.

Podobne znaczenie symboliczne ma kogut w heraldyce, lecz w najstarszych herbach rycerskich użyto koguta przede wszystkim jako godło nawiązujące fonetycznie do nazwy miejscowości, z której dany rycerz pochodził. Było to więc godło „mówiące” i taką rolę spełnia również w obecnych herbach wielu miast i wsi w różnych krajach Europy. W rolach herbowych z XIII wieku znajdziemy kilka najstarszych herbów „mówiących”, w których godłem jest kogut lub koguty.

W języku angielskim kogut to cock, a kogucik to cockerell. Pisownia była różna, więc nie dziwi fakt, że rycerz Henri de Cokintone, którego herb znajdziemy w „Herald’s Roll”  z 1280 r. to zapewne Henri de Kokinton z innej angielskiej roli herbowej –„ Charles’ Roll” z 1285 roku. Zdziwić może jednak fakt, że w pierwszym przypadku herbem było dziewięć kogutów srebrnych (białych) w polu czerwonym, podczas gdy w drugim są już tylko trzy koguty srebrne (białe) w polu czerwonym. W przypadku Roberta „Brisetête” de Cokerel, którego herb jest w pikardyjskiej „Rôle d’armes Bigot” i Roberta Cockerella, którego herb widnieje w rolach angielskich („St. George’s Roll” i „Charles’ Roll”) chodzi jednak o dwie różne osoby. Herb pierwszego miał sześć pasów ( złotych i czarnych ) i koguta czerwonego w kantonie, a drugi miał w złotym polu herbu czerwony krzyż i cztery takież koguty między ramionami krzyża.

Ponieważ rzemiosło rycerskie było domeną mężczyzn, również zwierzęce figury heraldyczne – lwy, dziki, jelenie, kozły – były samcami, w heraldyce zachodniej z wyraźnie zaznaczonymi organami płciowymi. Bodajże jedynym wyjątkiem jest krowa, występująca jednak w niewielu herbach. Drugim wyjątkiem jest kura w jednym z najstarszych herbów rycerskich, należącym do hrabiego Hennebergu. Stało się tak dlatego, że jest to klasyczny przykład herbu „mówiącego”, bowiem po niemiecku Henne to kura a Berg – góra. Henneberg to nazwa zamku, od którego miejscowy władca Poppo I przyjął nazwisko w połowie XI wieku, a później nazwa należących do niego ziem. Herbem hrabiów Henneberg i należących do nich ziem stała się w połowie XIII w. czarna kura stojąca na wzgórzu (później na trójwzgórzu) zielonym. W „Rôle d’armes Bigot” wzgórze jest zielone, a w „Herald’s Roll” błękitne. W obu przypadkach kurę mylnie opisano jako koguta.

Z biegiem czasu koligacje Hennebergów z innymi rodami sprawiły, że prawo do używania herbu Hennebergu miało kilka rodzin. Pod rządami księcia elektora Christiana I (1586-1591) herb Hennebergu został włączony do wielkiego herbu Saksonii (od 1806 r. Królestwa Saksonii), a później występował również w wielopolowych wielkich herbach Wielkiego Księstwa Saksonii (Saksonia-Weimar-Eisenach) oraz księstw Saksonia-Altenburg, Saksonia, Koburg i Gotha, Saksonia-Meiningen-Hildburghausen. Z tego powodu herb ten znajdziemy w Turyngii w herbach trzech powiatów ziemskich i szesnastu miast. Tutaj jednak zajmujemy się wyłącznie kogutem, więc herby te pominiemy.

W heraldyce kogut jest przedstawiany w pozycjach podobnych do innych zwierząt, które stały się godłami herbowymi. Dwie główne to kogut kroczący (z prawą łapą podniesioną i wysuniętą do przodu) i stojący (na obu łapach). Podobnie jak inne figury heraldyczne, koguta można uszczerbić, czyli przedstawić samą głowę, jak w herbach Treyvaux (Szwajcaria), Olbersleben (Niemcy), Šturova (Słowacja) i Madony (Łotwa). Niezwykłe jest uszczerbienie koguta w herbie Wersalu, gdzie jest tylko jego głowa i skrzydło. Zupełnie wyjątkową pozycję zajmuje kogut w herbie miasta Djurdjevac w Chorwacji. Pokazany jest z przodu z rozpostartymi skrzydłami, trzymający kulę armatnią w szponach. Wiąże się to z legendą, według której w czasie tureckiego oblężenia obrońcom miasta skończyła się amunicja i strzelali z dział kogutami. Jeszcze bardziej udziwnione jest godło herbowe miasta Česká Třebová (Czechy), którym jest kogut z głową brodatego mężczyzny w złotym kłobuku.

Zwierzęta heraldyczne z reguły zwrócone są w prawo. Należy tu wyjaśnić, że herby opisuje się z pozycji rycerza trzymającego przed sobą tarczę z godłem herbowym. Tak więc to co na tarczy będzie po jego prawej stronie, jest w heraldyce stroną prawą. Dla patrzącego na tarczę będzie to po stronie lewej. Jeśli figura heraldyczna ma zwyczajną pozycję (zwrócona w prawo) w opisie herbu tego się nie podaje. Jeśli jest zwrócona w stronę przeciwną należy podać „w lewo”.

Koguty zwrócone w lewo spotkamy tylko w kilku herbach włoskich i niemieckich, a także w obecnym herbie Oławy. W herbach miast Duszniki Zdrój  (Polska) i Maliec (Białoruś) jest kogut w lewo z głową odwróconą do tyłu. Jest to atrybut św. Piotra, patrzący na niego jakby z wyrzutem, że trzykrotnie zaparł się Jezusa Chrustusa.

Kolor kogutów w herbach nie ma na ogół większego znaczenia. Najczęściej są to barwy czerwona lub czarna, lecz spotkamy też wiele kogutów srebrnych (białych) i złotych (żółtych), a nawet w barwach naturalnych w herbach włoskich (Buccino, Cantagallo, Cercivento, Galliate, Galliera, Montegallo, Vergiate), zielonego (Affringues we Francji i Polva w Estonii) i złoto-niebieskiego (Koprivnica w Chorwacji). Zupełnym wyjątkiem są wielobarwne wycinanki łowickie kogutów w herbie polskiej gminy Zduny.

Tu krótka dygresja o kolorach, w heraldyce zwanych tynkturami. Jest ich siedem, dwa metale – złoto i srebro, najczęściej zastępowane kolorem żółtym i białym, oraz pięć barw – czerwona, błękitna, zielona, czarna i purpurowa. Dość rzadko się zdarza, by kogut  w herbie miał tylko jedną tynkturę. Na ogół są dwie i wtedy w opisie na pierwszym miejscu podajemy główną czyli tynkturę głowy, tułowia i ogona, a na drugim tynkturę łap, dzioba, języka, grzebienia i dzwonków. Kogut może też mieć tę samą tynkturę głowy, tułowia, ogona, łap i dzioba, a inną tylko grzebienia, języka i dzwonków (Malleray i Tavannes w Szwajcarii, Woundenberg w Holandii, Kurzętnik i Stoczek Łukowski w Polsce, Wyjątkowo zdarza się kogut o trzech barwach, jak w herbie Veltheim w Szwajcarii, gdzie jest srebrny z dziobem i łapami złotymi oraz grzebieniem i dzwonkami czerwonymi, a także w herbie Seelze w Niemczech, gdzie jest czarny z łapami i dziobem złotymi, grzebieniem i  dzwonkami czerwonymi. Jest jednak regułą, że grzebień i dzwonki mają zawsze tę samą tynkturę.

Kogut lub koguty występują w herbach około 270 miejscowości na terenie Europy. Jednakże tylko w jednej czwartej tych herbów kogut jest godłem jedynym lub głównym. Często jest jednym z dwóch lub trzech równorzędnych godeł, a niekiedy tylko jednym z wielu elementów godła złożonego. Głównym godłem jest w herbach szwajcarskich, a także w wielu herbach niemieckich, polskich, czeskich i włoskich. W Hiszpanii i Portugalii kogutowi towarzyszą inne godła, a w wielu herbach francuskich kogut sąsiaduje z kilkoma innymi figurami geometrycznymi i zwykłymi. Znamienną cechą heraldyki francuskiej, a także belgijskiej i holenderskiej jest umieszczanie w tarczy herbowej kilku takich samych figur. Tak więc po trzy koguty spotkamy w herbach Fruges, Locon, Le Maisnil, Neuville au Cornet, Roeux i Saint Michel sur Ternois (Francja), Malle i Ottignies-Louvain-La Neuve (Belgia) i Woundenbergu (Holandia). Cztery koguty są herbie Engis (Belgia), a pięć w herbie Yssingeaux (Francja).  W Wielkiej Brytanii kogut jako godło herbowe występuje tylko w herbie miasta Marlborough, i to w połączeniu z czterema innymi elementami godła złożonego. W herbach Leek, Lisburn i Sale kogut jest klejnotem herbowym. W klejnocie herbu South Northamptomshire jest głowa koguta. Dwa koguty są trzymaczami herbu Molle Valley, a jeden  kogut jest prawym trzymaczem herbu Chesterfield.

Poza zwyczajną figurą heraldyczną koguta, w kilku herbach występuje „kurek na dachu” czyli pręt z kogutem wyciętym z blachy, umieszczany na szczycie dachu tak, że może się obracać wokół własnej osi i w ten sposób wskazywać kierunek wiatru. Taki kogut, umieszczony na  szczycie  wieży kościoła lub ratusza, był symbolem czujnego strażnika i jednocześnie odgrywał rolę piorunochronu. W średniowieczu koguta umieszczano na wieży kościelnej nad krzyżem, co miało symbolizować zwycięstwo Chrystusa nad mocą ciemności i zła. Kurka spotkamy w herbach Ajuda Lisboa, Prazeres-Lisboa i Botão (Portugalia), Hahndorf (Niemcy), Kirchdorf in Tirol (Austria), Albertslund (Dania), Kambja (Estonia) i Palkane (Finlandia). Natomiast w herbach miejscowości Roderen i Weyershaim (Francja), Tempio Pausana (Włochy), Tollet (Austria) i Horne Saliby (Słowacja) są wieże lub całe budowle z wieżą, na szczycie której jest umieszczony kurek.

Jak już wspomniałem herby bardzo wielu miast i wsi europejskich, których godłem jest kogut, to herby „mówiące”. Szczególnie dotyczy to herbów włoskich i niemieckich, ale herby takie znajdziemy też gdzie indziej. Kogut to coq po francusku, gallo po hiszpańsku i włosku, galo po portugalsku, Hahn po niemiecku, Haan po holendersku, kogut po polsku, kohout po czesku, kohut po słowacku i kakas po węgiersku. Stąd koguty w herbach takich miejscowości jak Rillo de Gallo w Hiszpanii, De Haan w Belgii, Gallarate, Gallese, Galliate, Galliera, Gallio, Gallipoli, Gallo Matese i Priolo Gargallo we Włoszech, Berzhahn, Engenhahn, Haan, Hahn, Hahndorf, Hahnheim, Hahnweiler, Hanlein i Höhn w Niemczech, Kohoutovicé (dzielnica Brna) w Republice Czeskiej, Kurów i Kurzętnik w Polsce oraz Kakasd na Węgrzech. Są też herby, w których kogutowi towarzyszy dodatkowy element, razem tworząc jakby rebus odpowiadający nazwie. Za przykłady mogą posłużyć herby włoskiego Montegallo (Monte = góra) z kogutem stojącym na górze, a także dwóch miast niemieckich Dornhahn (Dorn = cierń) z kogutem nad gałązką cierniową i Hahnbach (Bach = strumień) z kogutem nad strumieniem,  W Portugalii, Francji i Włoszech miasta o nazwie „śpiewający kogut” – Cantar-Galo, Chantecoq i Cantagallo – mają herby z takim właśnie kogutem. W herbie włoskiej miejscowości Strangolagalli jest lis trzymający za szyję koguta, co obrazowo wyjaśnia nazwę (strangola znaczy dusi, galli oznacza koguty). Głowa koguta w herbie słowackiego Šturova przypomina, że najstarsza nazwa tego miasta to Kakat, czyli starosłowiańskie słowo oznaczające koguta. Natomiast kogut w herbie słowackiej wsi Tesáre upamiętnia fakt, że jej węgierską nazwą była Kakasfalva.

Czerwony kur jest synonimem pożaru. Symbolikę tę wykorzystano przy tworzeniu herbu Šturova, dając kogutowi grzebień z pięcioma wypustkami. Każda z nich oznacza jeden z pięciu wielkich pożarów w historii miasta, w latach 1529, 1532, 1543, 1595 i 1683.

W języku łacińskim słowo gallus nie znaczy tylko „kogut domowy” i „kur”, ale także „Gall” – mieszkaniec starożytnej Galii czyli dzisiejszej Francji. Ta zbieżność znaczeń znalazła swój wyraz w czasie rewolucji francuskiej, kiedy Francuzi przyjęli koguta za symbol narodowy.

Nie dziwi więc fakt, że właśnie we Francji jest najwięcej, bo aż 25% spośród wszystkich europejskich herbów z kogutami. Niewiele mniej jest we Włoszech (20%). Dalszych 30% takich herbów spotkamy w sześciu państwach Europy Środkowej (Niemcy, Austria, Węgry, Czechy, Słowacja, Polska). Na Półwyspie Iberyjskim jest tych herbów kilkanaście i dalszych kilkanaście w Szwajcarii. Tylko po kilka herbów „kogucich” znajdziemy na Bałkanach, w Europie Północnej i na terenach położonych na wschód od Polski.

Wśród ponad 270 miejscowości europejskich o ”kogucim” godle herbowym jedynie 12 ma 20 000 lub więcej mieszkańców, a największym z nich jest Koprivnica-Križevci w Chorwacji, gdzie mieszka ponad 125 000 osób. Większe od niego jest tylko belgijskie Charleroi (201 000), ale w tym przypadku, tak jak w przypadku angielskiego miasta Chesterfield (100 000), kogut nie jest godłem, lecz trzymaczem.

Najbardziej zgodne z regułami sztuki heraldycznej są wizerunki koguta w herbach szwajcarskich, których rysunek nawiązuje do stylizacji heraldycznej z XIV wieku. Ptak ma pełną ekspresji bojową pozycję, a jej wyraz wzmacniają mocne łapy, duży otwarty dziób i odpowiednio nastroszone pióra ogona. Podobne koguty są w kilku herbach niemieckich, lecz podczas gdy większość kogutów szwajcarskich idzie wyraźnie do boju, te niemieckie prężą się dumnie, jak by tylko chciały dać przeciwnikowi do zrozumienia, że lepiej z nimi nie zaczynać. We Francji, Belgii i Holandii koguty mają zazwyczaj postawę dość statyczną. Tylko w herbie La Gaude kogut jest przedstawiony w nietypowy sposób – w trakcie ataku z rozpostartymi skrzydłami. Poza kilkoma wyjątkami, najbardziej spokojne i zupełnie pozbawione bojowości są koguty w herbach włoskich.

 

Olbrzymia większość omawianych tu herbów pochodzi z XX wieku. Są to herby wszystkich (poza Marlborough) miejscowości w Wielkiej Brytanii, Belgii, Holandii, Danii, Norwegii, Finlandii, Estonii, Łotwy, Litwy, Rosji, Ukrainy i Słowacji. W XIX i XX w. powstała również większość herbów kogucich w Portugalii, Hiszpanii, Francji, Włoszech, Niemczech, Czechach i Polsce. Herby niewielu miast są starsze. Na przykład z XVI w. pochodzą herby Dorhan i  Hahbach w Niemczech oraz Marlborough w Anglii, od XVII w. są znane herby miast Bánov, Česká Třebová i Višňové (Czechy), a z XVIII w. pochodzi herb miasta Proseč (Czechy).

Najstarszym herbem miejski z kogutem jest herb Frankfurtu nad Odrą, znany już z pieczęci pod dokumentem z 1294 roku. Być może równie stary jest herb Oławy na Dolnym Śląsku, która otrzymała prawa miejskie na prawie magdeburskim w 1241 roku. Najstarszy dokument, przy którym zachowała się pieczęć miejska z godłem został wystawiony w 1334 roku. W polu pieczęci widnieje kogut zwrócony dla patrzącego w prawo, czyli w heraldyczną stronę lewą. Na kolejnych pieczęciach od XVI w. kogut jest już zwrócony w heraldyczne prawo. W 1996 r. znów został obrócony w lewo, a kolor jego dzioba, dzwonków i łap zmieniono ze złotego na biały.

Warto jeszcze dodać, że jest miejsce nad Odrą gdzie sąsiadują ze sobą miasta, które mają najstarszy i najmłodszy herb z kogutem. Są nimi Frankfurt nad Odrą i Słubice – jego dawne przedmieście, a teraz miasto po polskiej stronie rzeki. W obecnym herbie Słubic, uchwalonym 5 maja 2006 r., zachowano centralną część herbu Frankfurtu, a po bokach umieszczono polskie słupy graniczne. Od słowa „słup” pochodzi nazwa miasta, a słupy graniczne mówią o jego położeniu.

Literatura:

Armoiries communales en Begique, Communes wallones, bruxelloises et germanophones, Bruxelles 2002.

Briggs, Geoffrey, Civic & Corporate Heraldry, a Dictionary of Impersonal Arms of England, Wales & N. Ireland, London 1971.

Čarek, Jiří, Městské znaky v českých zemích, Praha 1985.

Gemeentewapens in Nederland, ‘s-Gravenhage 1989.

Gumowski, Marian, Najstarsze pieczęcie miast polskich XIII i XIV wieku, Toruń 1960.

Günther, Erwin, Wappen und Flaggen der Stadt- und Landkreise Brandenburgs und der ehemaligen Grenzmark Posen-Westpreussen, Limbach-Oberfrohna 1998.

Hupp, Otto, Die Wappen und Siegel der deutschen Städte, Flecken und Dörfen, Königreich Preussen, Frankfurt am Main 1896-1898.

Kartous, P., Novák, J. I Vrteľ, L., Erby a vlajky miest v Slovenskej republike, Bratislava 1991.

Liška, Karel, Městské znaky s ozdobami, Praha 1989.

Materiały do polskiego herbarza samorządowego, zeszyt 1, Lublin 1995.

Novák, Jozef, Slovenské mestské a obecné erby, Bratislava 1972.

Purēns, Vilnis, Latvijas ģerboņu grāmata, Riga 1993.

Rabbow, Arnold, Braunschweigisches Wappenbuch, Braunschweig 1977.

Sierksma, Klaes, De gemeentewapens van Nederland, Utrecht/Antwerpen 1962

Stadler, Klemens, Deutsche Wappen, Bundesrepublik Deutschland, Bremen 1964 – 1971.

Stoob, Heinz i Johanek, Peter, Schlesisches Städtebuch, Stuttgart-Berlin-Köln 1995.

Strzyżewski, Wojciech, Treści symboliczne herbów miejskich na Śląsku, Ziemi Lubuskiej i

Pomorzu Zachodnim do końca XVIII wieku, Zielona Góra 1999.

Viaene-Awouters, Lieve i Warlop, Ernest, Gemeentewapens in België, Vlaanderen en Brussel, Brussel 2002.

Zelenka, Aleš, Sudetendeutsches Wappenlexikon, Passau 1985.