Weksylologia

Weksylologia zajmuje się badaniem historii, znaczenia, kompozycji, zasad tworzenia, symboliki i użycia wszelkiego rodzaju weksyliów i weksyloidów. Nazwa pochodzi od łacińskiego znaku bojowego – vexillum i greckiego słowa logos – znaczącego „słowo”, „odpowiedzialność” i „rozum”, używanego na określenie nauki.

Przedmiotem badań są znaki rozpoznawcze, których historia obejmuje ponad 5000 lat. Najstarszy opis chorągwi i ich użycia w Chinach ma ponad 2000 lat, a najstarsze manuskrypty z zestawieniami chorągwi używanych w państwach Europy, Azji i północnej Afryki pochodzą z połowy XIV wieku.

Podczas gdy informacje o banderach były  publikowane od końca XVII w., systematyczne badania weksyliów podjęto dopiero na początku XX w., a nauka ze swoimi regułami, terminologią i metodami powstała niecałe czterdzieści lat temu. Za jej twórców można uważać Karla Fachingera i Ottfrieda Neubeckera w Niemczech, E. M. C. Barraclougha i Williama Cramptona w Wielkiej Brytanii oraz Whitney Smitha w Stanach Zjednoczonych (to on wprowadził termin „weksylologia”).

Fundamentalne znaczenie dla rozwoju wiedzy o weksyliach miały następujące książki:

Siegel, Die Flagge, Berlin, 1912

George H. Preble, Origin and History of the American Flag, Philadelphia, 1917

Ottfried Neubecker, Fahnen und Flaggen, Leipzig, 1939

Whitney Smith – Flags Through the Ages and Across the World, New York, 1975

William Crampton, Flags of the World, New York, 1990

Alfred Znamierowski, The World Encyclopedia of Flags, London, 1999.

W 1961 r. zaczął się ukazywać pierwszy periodyk weksylologiczny – Flag Bulletin – redagowany przez W. Smitha. Pierwszy międzynarodowy kongres weksylologiczny odbył się w 1965 r. w Holandii, a w 1969 r. została utworzona Międzynarodowa Federacja Stowarzyszeń Weksylologicznych (FIAV), do której należało wówczas 12 stowarzyszeń. W 2015 r. FIAV miał 46 członków. Polskę reprezentują Polskie Towarzystwo Weksylologiczne, Instytut Heraldyczno-Weksylologiczny i Centrum Flagi Ziemi.

Polskie Towarzystwo Weksylologiczne powstało w 1992 roku. Wśród głównych statutowych zadań PTW jest pobudzanie weksylologicznych badań naukowych, rejestracja i dokumentacja zabytków weksylologicznych jako świadectwa kultury narodowej oraz dbałość o poprawność weksylologiczną i stylistyczną używanych współcześnie flag i sztandarów. W 1995 r. w Warszawie odbył się XVI Międzynarodowy Kongres Weksylologiczny. W latach 1999-2000 PTW wydawało biuletyn „Flaga” redagowany przez J. Skorupskiego i A. Znamierowskiego.

W 1998 r. PTW współorganizowało wystawę „Godło i barwa Polski samorządowej” w Instytucie Wzornictwa Przemysłowego w Warszawie. Głównym konsultantem wystawy był Alfred Znamierowski, a autorami artykułów o herbach i flagach w katalogu wystawy pod tytułem Godło i barwa Polski samorządowej byli A. Znamierowski i Jacek Skorupski.

W tym samym roku zakończono opracowywanie polskiej terminologii weksylologicznej. Wyniki prac Komisji Terminologicznej w składzie Andrzej Bebłowski, Kajetan Małachowski, Władysław Serwatowski, Jacek Skorupski i Alfred Znamierowski, zostały opublikowane w 2-3 numerze biuletynu PTW „Flaga” w połowie 1999 roku.

SŁOWNICZEK WEKSYLOLOGICZNY

Weksylologia – flagoznastwo, nauka pomocnicza historii. Bada historię, symbolikę i sposób użycia wszelkiego rodzaju weksyliów.

Weksylolog – osoba zajmująca się weksylologią.

Weksylium – (l mn. weksylia) – znak rozpoznawczy wykonany z tkaniny, mocowany do drzewca lub liny.

Weksyloid – znak bojowo-rozpoznawczy, używany przed pojawieniem się weksyliów, złożony z  drewnianego lub metalowego pręta i umieszczonego na jego szczycie godła wykonanego z włosia, skóry, futra, kości, drewna lub metalu.

TYPY WEKSYLIÓW

Przy hasłach polskich podaję kolejno odpowiedniki angielskie (amerykańskie), niemieckie, francuskie, hiszpańskie, włoskie i czeskie.

Bandera

Ensign, Schiffsflagge, pavillon, pabelón naval, bandiera maritima, lodní vlajka,

Używane na morzu weksylium określające przynależność państwową okrętu, statku, jachtu, promu. Mocowane do liny tak jak flaga.

Banner

Pionowa wersja flagi o proporcjach od 1:4 do 1:8. Z reguły to co na fladze na górze, jest na bannerze po lewej. Linie pionowe herbów lub godeł muszą być równoległe do linii pionowej banneru. W przypadku flag, których wzoru nie można wykorzystać na bannerze, konieczne jest zaprojektowanie banneru o nieco odmiennym wzorze.

Chorągiew

Banner, Banner, bannière estandarte, stendardo, korouhev.

Znak rozpoznawczo-bojowy używany od XIII do XIX wieku przez państwa, ziemie, miasta, dwory, rody, bractwa lub cechy.  Był to przymocowany do drzewca kwadratowy lub prostokątny płat tkaniny, najczęściej o barwie tarczy herbowej, z wyszytym lub malowanym godłem. Obecnie mianem tym określa się weksylia kościelne.

Chorągiew heraldyczna

Armorial banner, Wappenbanner, drapeau hèraldique, estandarde heraldico, stendardo araldico, heraldická vlajka.

Chorągiew, która jest wiernym odzwierciedleniem herbu.  Na płacie barwy tarczy herbowej jest wyszyte lub malowane godło, zajmujące niemal całą powierzchnię.

Flaga

Flag, Flagge, drapeau, bandera, bandiera, vlajka.

Używany na lądzie, najbardziej rozpowszechniony rodzaj weksyliów. Płat prostokątny, najczęściej o proporcjach 2:3 lub 1:2 (rzadziej od 1:1 do 5:8). Mocowana do liny, przy pomocy której jest wciągana na maszt. Flagi niesione w pochodzie oraz wywieszane z okien i  mocowane na słupach i latarniach ulicznych mają płat przymocowany do drzewca.

Kornet

Cornet, Kornett, guidon, corneta, cornetta, kornet.

Sztandar kawalerii, kwadratowy lub prostokątny z wycięciem pod kątem prostym, w części swobodnej, tworzącym dwie strefy ostre.

Proporczyk

Guidon, Stander, guidon, guión, guidone, praporec.

Niedużych rozmiarów  weksylium o kształcie trójkata lub prostokąta z wycięciem w części swobodnej tworzącym dwie strefy ostre.

Sztandar

Colour (color), Fahne, étendard, estandarte, stendardo, prapor.

Weksylium istniejące tylko w jednym egzemplarzu. Znak oddziału wojskowego, instytucji, uczelni, szkoły, stowarzyszenia, bractwa, cechu itp. Bogato zdobiony i na ogół obszyty frędzlą płat (kwadratowy lub prostokątny), przymocowany ozdobnymi gwoździami na stałe do drzewca, zakończonego głowicą w formie grotu lub plastycznej figury.

Znak

Pennant, Wimpel, flamme, gallardete, fiamma, plamen.

Bardzo długie prostokątne weksylium o proporcjach od 1:10 do 1:50, najczęściej z wycięciem na końcu części swobodnej, używane w marynarce wojennej.

WEKSYLIA UŻYWANE NA MORZU

at sea, zur See, en la mer, en el mar, in mare, na moří.

Bandera cywilna

Civil ensign, Nationaflagge zur See, pavillon civil, insignia civil, bandiera civile, namořní vlajka.

Dawniej zwana kupiecką a później handlową. Podnoszona na rufie, określa przynależność państwową statków handlowych,  pasażerskich i rybackich, a także promów i jachtów.

Bandera wojenna

War ensign, Kriegsflagge, pavillon de guerre, insignia de guerra, bandiera da  guerra, valečná vlajka.

Podnoszona na rufie, określa przynależność państwową okrętu wojennego.

Proporzec dziobowy

Jack, Gösch, pavillon de beaupré, bandera de proa, bandiera di bompresso, čeleňová vlajka.

Weksylium podnoszone na dziobie okrętu wojennego stojącego w porcie lub na redzie, określane również mianem proporca bojowego lub proporca marynarki wojennej.

Znak dowodcy okrętu

Commission pennant, Kommandowimpel, flamme de commissionement, bandera de mando, fiamma del Commandante, velitelský plamen.

Znak umieszczany na szczycie głównego masztu okrętu wojennego, kiedy jest na nim obecny dowódca okrętu.

Flagi rangowe

Rank flags, Rangflaggen, marques distinctives, insignias de grado, insegne di grado, hodnostní vlajky.

Flagi czterech lub pięciu najwyższych oficerów marynarki wojennej i generała, podnoszone w czasie ich obecności na pokładzie okrętu  wojennego. Są to:

Flaga admirała

Admiral’s flag, Admiralsflagge, pavillon de amiral, bandera del almirante, insegna di ammiraglio, admirálská vlajka.

Flaga wiceadmirała

Vice-admiral’s flag, Vizeadmiralsflagge, pavillon de viceamiral, bandera de vicealmirante, insegna di viceammiraglio, viceadmirálská  vlajka.

Flaga kontradmirała

Rear-admiral’s flag, Konteradmiralsflagge, pavillon de vice-amiral, bandera de vicealmirante, insegna di contrammiraglio, kontradmirálská vlajka.

Flaga komandora

Flag of commodore, Kommodoreflagge, pavillon de commodore, bandera de commodoro, insegna di commodoro, komodorská vlajka.

Flaga generała

General’s flag, Generalsflagge, pavillon de general, bandera de general, insegna di generale, generalská vlajka.

Flaga pilota

Pilot’s flag, Lotsenflagge, pavillon de pilote, bandera del piloto, bandiera del pilota, vlajka lodivoda.

Flaga statków pilotowych.

Flaga pocztowa

Postal flag, Postflagge, pavillon postal, bandera de correo, bandiera postale, poštovní vlajka.

Flaga statków przewożących pocztę.

Flaga celna

customs flag Zollflagge, pavillon de douane, bandera de la aduana, bandiera della dogana, celní vlajka.

Flaga statków i urzędów celnych.

WEKSYLIA UZYWANE NA LĄDZIE

on land, an Land, sur terre, en tierra, a terra, na pevnině.

Flaga państwowa

National flag, Nationalflagge, drapeau national, bandera nacional, bandiera nazionale, narodní vlajka.

Flaga używana przez władze i obywateli danego państwa.

Flaga narodowa

Civil flag, bürgerliche Flagge, drapeau civil, bandera civil, bandiera civile,  občanská vlajka.

Flaga używana przez obywateli, stowarzyszenia, przedsiębiorstwa, instytucje itp.

Flaga urzędowa

State flag, Staatsflagge, drapeau d’etat, bandera estatal, bandiera ufficiale dello Stato,  statní vlajka.

Flaga używana przez władze i urzędy państwowe.

Na lądzie używanych jest jeszcze wiele rodzajów flag, z których należy wymienić przynajmniej wojewódzkie, powiatowe, miejskie i gminne, a także flagi szkół i uczelni oraz flagi firmowe. W wielu państwach własne flagi mają służby państwowe takie jak poczta i policja a w niektórych nawet poszczególne ministerstwa.

FLAGI DOSTOJNIKÓW PAŃSTWOWYCH

Chorągiew cesarska – Imperial Standard, Kaiserstandarte, Etendard  Imperial, Estandarte Imperial, Stendardo Imperiale, cisářská standarta.

Chorągiew królewska– Royal Standard, Königsstandarte, Etendard Royal, Estandarte Real, Stendardo Reale, královská standarta.

Chorągiew królowej – Queen’s Standard, Königinstandarte, Etendard de la Reine, Estandarte de la Reina, Stendardo della Regina, standarta královny.

Chorągiew prezydencka– Presidential standard, Präsidentenstandarte, etendard du President, estandarte presidencial, stendardo del Presidente, prezidentská  standarta.

Flaga prezydencka – Presidential flag, Präsidentenflagge, drapeau du President, bandera presidencial,  bandiera del Presidente, prezidentská vlajka.

Flaga premiera – Prime minister’s flag, Flagge des Ministerpräsidenten, drapeau du ministre-président,  bandera del Presidente del Gobierno, bandiera di Primo Ministro, vlajka  ministerského předsedy.

Flaga ministra – Minister’s flag, Ministerflagge, drapeau du Ministre, bandera del Ministro, bandiera dei Ministro, vlajka ministra.

FLAGI WOJSKOWE

Flaga armii – Army flag, Heeresflagge, drapeau de l’Armee, bandera de Ejercito de Tierra, bandiera dell’ Armata, vlajka pozemní armady.

Flaga marynarki wojennej – Navy flag, Flagge der Kriegsmarine, Pavillon de la Marine de guerre, bandera de Marina, bandiera di Marina, vlajka namořnictva.

Flaga lotnictwa wojskowego – Air Force flag, Luftwaffenflagge, drapeau des Forces Aeriennes, andera del Aire, bandiera delle Forze Aeree, vlajka vojenského letectva.

Flaga sił specjalnych – Flag of Special Forces,

Sztandar pułkowy – Regimental colour (color), Regimentsfahne, couleurs régimentaires, colores regimentales, bandiera del reggimento, plukovní prapor.

Proporczyk kawaleryjski – Lance-pennon, Lanzenflagge, penon de lance, banderola, banderuola, praporek na kopí.

KSZTAŁT PŁATA

Flagi są najczęściej prostokątne. Czasem mają jednak języki lub jaskółczy ogon i wtedy należy to podać w opisie.

JASKÓŁCZY OGON, zakończenie weksylium dwoma językami ostrymi, między którymi jest wolna przestrzeń w kształcie trójkąta.

JĘZYKI, formy prostokątne (języki proste) lub trójkątne (języki ostre)  pozostałe po wycięciu części materiału od strony skraju swobodnego.

OGON, wąski pas materiału doszyty do górnego skraju płata; najczęściej dwa razy dłuższy od płata.

CZĘŚCI PŁATA

PODZIAŁ PŁATA

Przy podziale poziomym otrzymuje się PASY POZIOME.

Podział prosty. Pasy: 1. GÓRNY, 2. DOLNY.

Podział dwukrotny. Pasy: 1. GÓRNY, 2. ŚRODKOWY i 3. DOLNY.

Podział wielokrotny. Pasy: 1. PIERWSZY, 2. DRUGI, 3. TRZECI, 4. CZWARTY, 5. PIĄTY itd.

Przy podziale pionowym otrzymuje się PASY PIONOWE.

Podział prosty. Pasy: 1. CZOŁOWY, 2. ZEWNĘTRZNY.

Podział dwukrotny. Pasy: 1. CZOŁOWY, 2. ŚRODKOWY i 3. ZEWNĘTRZNY.

Podział wielokrotny. Pasy: 1. PIERWSZY, 2. DRUGI, 3. TRZECI, 4. CZWARTY, 5. PIĄTY itd.

Przy podziale w krzyż otrzymuje się cztery POLA:

1.  PIERWSZE, 2. DRUGIE, 3. TRZECIE, 4. CZWARTE.

Płat szachowany powstaje przez podział płata liniami  poziomymi i pionowymi, w wyniku czego powstają POLA. Ich kolejność podaje się od lewej do prawej i od góry do dołu.

W opisie należy podać liczbę pól pionowo i poziomo (przykład na rysunku: 4 x 6).

Przy podziale w skos i w lewy skos otrzymuje się POLA.

Podział prosty. Pola: 1. CZOŁOWE, 2. ZEWNĘTRZNE.

Podział dwukrotny. Pola: 1. CZOŁOWE, 2. ŚRODKOWE, 3. ZEWNĘTRZNE.

Podział wielokrotny. Pola: 1. PIERWSZE, 2. DRUGIE, 3. TRZECIE, 4. CZWARTE, 5. PIĄTE itd.

Przy podziale w krzyż skośny otrzymuje się POLA:

1. CZOŁOWE, 2. GÓRNE, 3. ZEWNĘTRZNE, 4. DOLNE.

Przy podziale promienistym wszystkie linie (promienie) zaczynają się w środku płata. Cztery z nich zawsze łączą środek z rogami. Między końcami pozostałych linii zachowane są równe odległości na skrajach.

Przy podziale promienistym otrzymuje się POLA. Ich kolejność podaje się od górnej części pola czoła w kierunku odmiennym do ruchu wskazówek zegara.

Na ogół płat dzieli się liniami prostymi. Spośród innych linii podziału najczęściej występują: linia falista, ząbkowana i blankowana.

Bardzo wiele flag ma tylko podział płata i dwie, trzy barwy bez żadnych dodatkowych figur. Jednakże na większości flag o dzielonym płacie umieszczone są również całe herby, godła herbowe lub inne figury (np. gwiazdy).

Podobnie jest w przypadku flag, których płat nie jest dzielony, lecz są na nim umieszczone proste figury geometryczne, niekiedy obrzeżone. Figury te mogą występować same lub z nałożonymi na nie herbami, godłami lub innymi figurami.

Najczęściej występujące figury geometryczne są przedstawione na poniższej tablicy.

PODSTAWOWE FIGURY

  1. Figury mogą mieć różne rozmiary i pozycje.
  2. Kanton może być mniejszy lub większy od GÓRY CZOŁA. Jeśli krokwie, krzyż skośny, kliny lub romb nie dotykają skrajów PŁATA podaje się, że są luzem (np. romb luzem). Pasy skośne ułożone w drugą stronę niż na rysunku nazywane są pasami skośnymi w lewo (np. pas skośny w lewo, podniesiony). Trójkąt czeski może mieć różną wysokość (podstawą jest zawsze SKRAJ CZOŁOWY). Figura w pozycji innej niż normalna (w pionie lub poziomie) jest odwrócona (np. krokiew leżąca odwrócona, klin odwrócony). Części czoła przy krzyżu skandynawskim są na ogół kwadratami.
  3. Każda z figur może być obrzeżona (na rysunku podano krzyż skandynawski obrzeżony i  gwiazdę obrzeżoną).
  4. Każda z figur może być umieszczona na panelu. Figury luzem mogą występować na innych figurach.
  5. Pojęcie „gwiazda” odnosi się tylko do gwiazdy pięcioramiennej. Jeśli gwiazda ma inną ilość ramion należy to podać w opisie (np. gwiazda ośmioramienna).
  6. Szerokość, długość i inne niezbędne wymiary (np. średnica) figur podaje się w formie proporcji do szerokości (H) flagi.

OKREŚLENIA BARW ZATWIERDZONE PRZEZ FIAV:

W – biała, white, weiss, blanc, blanco, bianco, bilá.
R –  czerwona, red, rot, rouge, rojo, rosso, červená.
B –  niebieska, blue, blau, bleu, azul, azurro, modrá.
Y –  żółta, yellow, gelb, jaune, amarillo, giallo, žlutá.
V –  zielona, green, grün, vert, verde, verde, zelená.
N – czarna, black, schwartz, noir, negro, nero, černá.
O – pomarańczowa, orange, orange, orange, naranja, arancione, oranžová.
P – purpurowa, purple, purpur, pourpre, morado, porpora, purpurová.

ODCIENIE  BARW:

–  jasny, light, hell, claire, claro, chiaro, světlý.
+ ciemny, dark, dunkel, fonce, oscuro, scuro, tmavý.